Y Porthmon

Am ganrifoedd, roedd porthmyn Cymru wedi bod yn gyrru anifeiliaid o orllewin gwyllt Cymru i’r porfeydd brasach dros y ffin yn Lloegr. Yn yr ail ganrif ar bymtheg, pwysleisiodd yr Esgob Williams o Fangor bwysigrwydd porthmyn i economi Cymru, gan eu galw yn ‘fflyd Sbaenaidd o Gymru sy’n dod â pha bynnag aur ac arian sydd gennym ni.’ Felly, am ganrifoedd, roedd gwartheg yn cael eu gyrru o Gymru i leoedd pell i ffwrdd fel Llundain i fwydo poblogaethau’r trefi diwydiannol newydd ym Mhrydain.

Roedd y porthmyn hyn yn dod â mwy na dim ond arian o brifddinas Lloegr, roedden nhw hefyd yn dod â thueddiadau newydd, y seiniau cerddorol diweddaraf, y syniadau amaethyddol mwyaf cyfoes a hyd yn oed Saesneg! Roedd yn olygfa gyffredin gweld gwartheg, defaid, ceffylau ac weithiau hyd yn oed gwyddau ar eu ffordd i farchnadoedd yn Lloegr. Ond yn sgil ehangu rheilffyrdd ar hyd a lled y wlad yn ystod Oes Fictoria, dechreuodd y traddodiad o ‘gerdded’ ag anifeiliaid dros bellterau eang ddirwyn i ben. Erbyn y 1930au, roedd y cynnydd mewn traffig yn golygu bod y dasg o gerdded ag anifeiliaid hyd yn oed yn llai poblogaidd. Dyfodiad lorïau mawr oedd yr hoelen olaf yn yr arch i’r porthmyn gan iddo fynd â’r rhan fwyaf o’u cwsmeriaid traddodiadol.

Heddiw, gellid dadlau mai cludwyr yw’r genhedlaeth newydd o borthmyn. Yn y gyfres “Y Porthmon”, rydym ni’n edrych ar ddyddiau olaf y traddodiad pwysig hwn. Dafydd Isaac o Fynydd Bach yng Ngheredigion oedd un o’r porthmyn olaf i weithio yng Nghymru, yn mynd â channoedd o ddefaid ar daith o bron i gan milltir o Fachynlleth i Aberhonddu am ugain wythnos y flwyddyn dros gyfnod o ugain mlynedd. Dros fryniau a dyffrynnoedd, boed law neu hindda, byddai Dafydd a’i braidd o ddefaid yn troedio’r daith hir trwy dair sir. Yn ffodus, cadwyd cofnodion gan y Dr Richard Phillips o Langwyryfon, yn croniclo manylion am y daith yn ogystal â’r dillad yr oedd Dafydd yn eu gwisgo, y bwyd a fwytaodd, y lleoedd yr arhosodd a’r arian a gafodd. Roedd y Sabath yn gysegredig i’r porthmyn, ond roedd y dynion cryf hyn hefyd yn adnabyddus am weithio’n galed a mwynhau bywyd i’r eithaf! Rydym yn ffodus nad yw hanesion am y porthmyn wedi cael eu hanghofio ac y byddant yn parhau am byth.

  • Cleient: S4C
  • Blwyddyn: 2010